آشنایی با علم جغرافیه و تخصص های گوناگون آن

آشنایی با جغرافیا و تخصص های گوناگون آن (معماری و جغرافیا)

علی‌اکبر محمودیان

از مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران

 

آشنایی با جغرافیای جامع و تخصص‌های گوناگون آن نقش مهمی را در ارائه یک کار مطلوب زیربنایی و تحقیقاتی برعهده می‌تواند داشته باشد، از جمله:

جغرافیای ریاضی، دانستن موقع جغرافیایی، عرض منطقه، ارتفاع آفتاب، طول سایه و تغییرات آن در سال به معمار این امکان را می‌دهد که ساخته‌اش در زمستان از حداکثر تابش خورشید برخوردار و تابستان به عکس باشد. بدین ‌وسیله صرفه‌جویی حداقل 50 درصد انرژی را خواهد داشت و آشنایی با آثار گذشتگان و تجربه آنها می‌تواند آنرا تا 80 و 90 درصد نیز برساند.

 جغرافیای طبیعی، آشنایی با طبیعت منطقه به خصوص عوامل آب و هوایی چون؛ باران و درجه حرارت و رطوبت و باد و تغییرات فاحش سالانه و دوره‌های طولانی چند ده ساله و صدساله معمار را به کارگیری نوع مصالح و جهت ساختمان و تعبیه در و پنجره و ایوان وسقف و غیره کمک خواهد کرد.

جغرافیای انسانی، آشنایی با تحولاتی که آدمی بر چهره طبیعت به وجود آورده مانند راه‌ها، شهرها، مراکز جمعیت، زمینهای کشاورزی، سد و غیره در کارهای شهرسازی، ساختمانهای عمومی، خیابانها، باغهای ملی، مددکار طراح خواهد بود. گرچه فقط در ساختمانهای مهم و شهرسازی تا حدی به این نکات توجه می‌شود. آن هم فقط براساس آمارهای موجود از مؤسسات مختلف و متفرق و با صرف وقت و هزینۀ زیاد، با وجود این ما اغلب به هنگام بارندگی های شدید، گرماهای تابستان و زمستان های سخت و یخبندان های معابر... صرف ‌نظر از تحمل هزینه‌های گزاف با دشواری و عدم آسایش روبرو هستیم. در حالیکه با کسب اطلاعات جامع از جغرافیای منطقه و آمیختن آن با هنر معماری از قبل تمام آنها قابل پیشگیری می‌باشند.

 

***

 

ریشه، معنی و مفهوم واژه «جغرافیا»:

اصل کلمه یونانی و به صورت «جئوگرافیا» بوده و معرب آن «الجغرافیه» و واژه «جغرافی» و «جغرافیا» که هر دو در زبان فارسی متداول و دارای یک معنی می‌باشند از زبان عربی گرفته شده است.

در زبان انگلیسی Geography (جئوگرافی) آمده و اسمی مرکب است و از دو بخش؛

1- geo : پیشوند و به معنی «زمین» و «خاک» (گاهی به معنی «جغرافیا» و «جغرافیایی»)

2- graphy: پسوند و به معنی «هنر و فن نوشتن و شرح دادن و نمایش دادن» و «علم» و «دانش». بنابراین معنی بنابراین معنی واژه «فن یا علم یا دانش نوشتن و شرح دادن احوال زمین و نمایش نقشه آن بر روی کاغذ است.»(1)

تعریف جغرافیا

جغرافیا دانشی است که ما را با چهره زمین و عواملی که در تغییر و تحول آن نقش دارند «آشنا» می‌سازد.

قلمرو کار و تخصص‌ های گوناگون:

گرچه بنا به تعریف یاد شده توجه اصلی جغرافیا بر سطح کره زمین است، اما دامنه کار عوامل مؤثر بر قیافۀ زمین از آسمان و خورشید و ماه تا درون زمین گسترش دارد و با نگاهی به سایر سیارات و نیم نگاهی به کهکشانها ابعاد کار را به تمامی جهان بسط می ‌دهد.

          در بیشتر اطلس های معتبر جغرافیایی، اولین صفحات آن از ستارگان و کهکشان ها شروع و به ترتیب که پیش می‌رود؛ منظومه شمسی و پیدایش آن، خورشید، ماه، حرکات زمین، ساختمان زمین، آتشفشان، حرکات قاره‌ها، زلزله، فرسایش، شکل زمین، جو زمین، آب و هوا، پوشش گیاهی، پیدایش زندگی و تکامل آن، جمعیت، نژاد، انواع فعالیتهای بشر، غذا، انرژی، معادن، صنایع، محیط زیست و آلودگی‌ ها، ارتباطات و بالاخره با زندگی در فضا به پایان می‌رسد.(2)

          ذکر این نکته لازم است که جغرافیدان از تخصص‌ های گوناگون یاد شده به اندازه نیاز خود در شناساندن محیط، اکتفا می‌کند و ملزم به عالِم شدن در آن علوم نیست. اما با تلفیق این تخصص‌های متفرق، علمی را ایجاد کرده است که همه سونگراست.(3)

تقسیمات جغرافیا

با پیشرفت علوم در سده‌های اخیر جغرافیا نیز توسعه یافت و به چندین بخش اصلی و فرعی تقسیم شد و در دهه‌ های معاصر بر تعداد آنها افزوده گشت که اهم آنها عبارتند از:

1-     جغرافیای ریاضی

در این رشته به شکل، اندازه، حرکات،(4 و 5) و رابطه آن با خورشید و منظومه شمسی و مانند آن می‌پردازد و علاوه بر نمایاندن موقع زمین در فضا، موقع  هر نقطه زمین را نیز مشخص می‌کند.

2-     جغرافیای طبیعی

در این رشته به مطالعه چهره‌های طبیعی سیاره زمین می‌پردازد و با تجزیه و تحلیل و سنجش پراکندگی اشکال زمین، ‌آب و هوا، آبها، خاکها، کوهها، گیاهان، حیوانات، معادن و سایر پدیده‌های طبیعی و به کمک نقشه، جدول، نمودار و تصاویر و اخیراً با کمک سنجش از راه دور و ماهوار‌ه‌ها اطلاعاتی همه جانبه را در شناخت طبیعت زمین ارائه می‌دهد.

     بنابر نیاز بیشتر به شناخت دقیق ‌تر محیط طبیعی و اهمیت این رشته خود به شاخه‌های فرعی تقسیم می ‌گردد و به علت محدود بودن مقاله فقط از آنها نام برده می‌شود: ریخت ‌شناسی زمین Geomorphology، اقلیم ‌شناسی Climatology، جغرافیای خاک، اقیانوس‌ شناسی (مطالعه فیزیکی و بیولوژیکی)، جغرافیای زیستی Biogeography که خود به دو شاخه مهم جغرافیایی گیاهی و جغرافیایی حیوانی تقسیم می‌گردد(6). این روزها با توجه به استفاده بی ‌رویه از جنگل ها و مراتع و اختلال در لایه اُزُن در جو زمین و عوارض آن جغرافیای گیاهی بسیار مورد توجه است.

3-     جغرافیای انسانی

در این رشته «مطالعۀ جغرافیایی از چهره‌ها و پدیده‌های سطح سیاره زمین که مستقیماً با انسان و فعالیتهای او در رابطه است» سخن به میان می آید (6) این رشته نیز بنا به اهمیت و رابطۀ نزدیک آن با جوامع انسانی به شاخه‌های فرعی تقسیم می‌شوند چون جغرافیای اقتصادی، جغرافیای سیاسی، جغرافیای فرهنگی، جغرافیای سکونت (جغرافیای ساختمانهای مسکونی، جغرافیای جمعیت)، جغرافیای شهری (پراکندگی شهرها)(6)؛ جغرافیای راهها.

4-     جغرافیای تاریخی

در این رشته به طور کلی هنوز هیچگونه توافقی در مورد تعیین حدود و قلمرو آن صورت نگرفته است و چندین مورد برای آن تعریف شده که چندان قاطع به نظر نمی‌رسد. ولی به طور کلی می‌توان گفت با تغییراتی که در طول پیدایش انسان هوشمند از حدود 3 تا 4 میلیون سال پیش در دو رشته اصلی جغرافیای طبیعی و انسانی در شکل و چهره زمین به وقوع پیوسته است به بررسی پرداخت و آنها را آشکار ساخت و با وضع کنونی مقایسه کرد.

 

نقش و کاربرد جغرافیا:

از آنجا که جغرافیا دانش فراگیر بسیاری از مسایل چهره کره زمین است و از علوم بسیاری در کار خود استفاده و از طرفی مسایل طبیعی و اجتماعی را نیز نمی‌توان به طور مجرد مورد توجه قرار داد، آشنایی با جغرافیا بهترین راه شناخت محیط است. همچنین چون آشنایی با محیط دریچه‌ای روشن و واضح از پدیده‌ها و مسایل متعدد جوامع گوناگون را در پیش روی او می‌گشاید، صرفنظر از ارضای حس کنجکاوی وی، او را در حل مشکلات روزافزون زندگی کنونی موفق ‌تر از دیگران بار می‌آورد.

/ 0 نظر / 82 بازدید